İnsan Değişmedi, Davranışı Üreten Sistem Değişti
Uçağın kapısı açılıyor.
Almanya…
Hollanda…
İsveç…
Finlandiya…
İsviçre…
Aslında hangi Avrupa ülkesine giderseniz gidin, daha havaalanından çıkmadan fark ettiğiniz bir şey vardır.
Bu farkı ilk bakışta tarif etmek zordur.
Çünkü dikkatinizi çeken şey gökdelenler değildir.
Havaalanları değildir.
Trenler değildir.
Teknoloji değildir.
Asıl dikkatinizi çeken, insanların birbirine karşı davranışıdır.
Kimse bağırmıyor.
Kimse gereksiz yere korna çalmıyor.
Kimse sırayı bozmak için acele etmiyor.
Toplu taşımaya binen insanlar birbirini iterek yer kapmaya çalışmıyor.
Bir yaya geçidinde, daha kaldırıma yaklaşırken araçlar duruyor.
Kasada insanlar sessizce sırasını bekliyor.
Parklarda çocuklar özgürce koşuyor.
Yaşlı bir insan yolun karşısına geçerken sürücüler sabırla bekliyor.
Kimse bunları olağanüstü bir davranış olarak görmüyor.
Çünkü onlar için bunlar hayatın normal akışı.
İşte tam o anda Türkiye’den gelen milyonlarca insanın zihninde aynı soru beliriyor.
“Biz neden böyle yaşayamıyoruz?”
Bu soruyu neredeyse herkes kendine soruyor.
İş insanı da soruyor.
Akademisyen de soruyor.
Öğrenci de soruyor.
Turist de soruyor.
Yıllardır Avrupa’da yaşayan gurbetçilerimiz de aynı soruyu soruyor.
Çünkü insan, başka bir toplumu gördüğünde aslında en çok kendi toplumunu fark ediyor.
Döndüğümüzde ise aynı döngü yeniden başlıyor.
Havaalanından çıkıyoruz.
İlk korna sesi…
İlk trafik tartışması…
İlk yüksek ses…
İlk acele…
İlk gergin yüz…
Sanki görünmeyen bir gerilim yeniden omuzlarımıza yükleniyor.
Peki neden?
Gerçekten Avrupalılar bizden daha sakin insanlar mı?
Daha sabırlı mı doğuyorlar?
Öfkelenmiyorlar mı?
Hiç kavga etmiyorlar mı?
Elbette hayır.
Almanya’da da insanlar öfkelenir.
Hollanda’da da aile içi sorunlar yaşanır.
İsveç de son yıllarda organize suçlarla mücadele etmektedir.
Finlandiya’da da psikolojik sorunlar yaşayan insanlar vardır.
İsviçre’de de suç işlenmektedir.
Hiçbir toplum kusursuz değildir.
Hiçbir millet meleklerden oluşmaz.
İnsan biyolojisi Berlin’de de aynıdır, Ankara’da da…
Amsterdam’da da aynıdır, İstanbul’da da…
Zürih’te de aynıdır, İzmir’de de…
İnsan; korkar, üzülür, sevinir, öfkelenir, hata yapar.
O hâlde fark nerede?
Fark, insanın yaratılışında değil; yaşadığı hayatın düzenindedir.
İnsan değişmedi.
Davranışı üreten sistem değişti.
Bir çocuğun karakterini yalnızca ailesi şekillendirmez.
Okulu şekillendirir.
Mahallesi şekillendirir.
Şehri şekillendirir.
Parkları şekillendirir.
Öğretmeni şekillendirir.
Televizyonu şekillendirir.
Sosyal medyası şekillendirir.
Kurumları şekillendirir.
Hukuku şekillendirir.
Gördüğü örnekler şekillendirir.
Çocuk, kendisine anlatılanı değil; her gün gördüğünü normal kabul eder.
Eğer her gün insanların birbirine saygı gösterdiğini görüyorsa, saygıyı normal kabul eder.
Eğer her gün kurallara uyulduğunu görüyorsa, kurallara uymayı hayatın doğal parçası olarak benimser.
Eğer her gün hakaret, kavga, bağırma ve kural ihlali görüyorsa, bir süre sonra bunları da normal hayatın parçası olarak algılamaya başlar.
Toplumlar işte böyle şekillenir.
Avrupa’nın birçok ülkesinde insanları sakinleştiren sihirli bir gen yoktur.
Onları daha ölçülü davranmaya yönelten şey, yıllar boyunca inşa edilmiş bir toplumsal kültürdür.
Orada insanlar sadece kanundan korktukları için kurallara uymazlar.
Kuralların, birlikte yaşamanın ortak dili olduğuna inanırlar.
Kırmızı ışıkta durmak yalnızca ceza almamak için değildir.
Karşısındaki insanın yaşam hakkına duyulan saygının ifadesidir.
Sıraya girmek yalnızca düzen meselesi değildir.
“Sen de benim kadar değerlisin.” demenin sessiz bir biçimidir.
Çöpü yere atmamak yalnızca temizlik değildir.
Hiç tanımadığı bir insana duyduğu sorumluluğun göstergesidir.
İşte medeniyet bazen büyük sözlerde değil, bu küçük davranışlarda saklıdır.
Belki de Avrupa’yı gezen insanların en çok etkilendiği şey tam olarak budur.
Orada hayat, insanı sürekli savunmada kalmaya zorlamaz.
İnsan evden çıkarken “Bugün acaba kiminle tartışacağım?” diye düşünmez.
Trafiğe çıkarken “Acaba biri bana saldırır mı?” endişesiyle direksiyona oturmaz.
Çocuğunu parka götürürken sürekli tedirgin olmak istemez.
Çünkü günlük hayatın ritmi, insanın ruhunu yoran değil; sakinleştiren bir düzen üretmeye çalışır.
İşte asıl mesele budur.
Mesele Avrupa olmak değildir.
Mesele, insanı her gün daha gergin hâle getiren şartları azaltabilmektir.
Çünkü insan aynı insandır.
Fakat insanın yaşadığı iklim değiştiğinde, davranışı da değişmektedir.
Peki, bu iklimi inşa eden makro mekanizmalar nelerdir?
İlk olarak, şehir planlaması ve mekânın psikolojisi üzerinde durulmalıdır.
Mekân, insan davranışını doğrudan yöneten dilsiz bir otoritedir.
Avrupa’daki sakinlik, bireysel alanın ve insani mesafenin titizlikle korunduğu mimari bir mühendisliğin sonucudur.
Geniş kaldırımlar, devasa kent parkları, meydanlar ve karmaşadan uzak ulaşım ağları, insan beynindeki tehdit algısını minimize eder.
Buna karşılık, insanı beton bloklar arasında sıkıştıran, yürüme alanlarını yok eden, nefes alacak tek bir yeşil boşluk bırakmayan çarpık kentleşme modelleri, kitlelerde kronik bir stres matrisi üretir.
Bireysel alanın sürekli ihlal edildiği, gürültü ve görsel kirliliğin kuşattığı bir şehirde yaşayan insan, refleksif olarak savunmacı ve hırçın bir hayatta kalma moduna geçer.
İkinci hayati unsur, kurumsal güven ve hukuki öngörülebilirliktir.
Avrupa caddelerinde bir yayanın arkasına bakmadan yaya geçidine adım atabilmesi, sürücünün bireysel ahlakından ziyade sistemin mutlaklığına olan inancından kaynaklanır.
Birey bilir ki; kural nettir, denetim kesindir ve yaptırım istisnasız herkese aynı şekilde uygulanacaktır.
Hukukun ve kuralların öngörülebilir olduğu bir düzende, insan “kendi hakkını kendi kaba kuvvetiyle koruma” stresinden azat olur.
Sistemin koruyuculuğundan emin olan birey sakinleşir, sabırlı hale gelir.
Kuralların kişiye, statüye veya zamana göre esnediği algısı ise toplumu sürekli bir “erken davranan kazanır” yarışına ve dolayısıyla kalıcı bir gerginliğe mahkum eder.
Üçüncü olarak, eğitim sisteminin ve aile yapısının ürettiği kurumsal sosyalleşme modeline bakılmalıdır.
Çağdaş eğitim modelleri, çocuklara sadece akademik bilgi yüklemeyi değil, “ortak yaşam okuryazarlığı” kazandırmayı hedefler.
Okul öncesi dönemden itibaren çocuk, başkasının sınırına saygı duymayı, sırasını beklemeyi ve hak aramayı hırçınlıkla değil, sistemin meşru kanallarıyla yapmayı öğrenir.
Eğitim, bireyi bir diğerinin rakibi olarak konumlandırmaz; onu toplumsal barışın organik bir parçası haline getirir.
Aile içi iletişimde de bağırmanın, şiddetin ve tahakkümün değil; dinlemenin ve uzlaşmanın kutsandığı bir iklim, çocukların ruhsal omurgasını sakinlikle besler.
Peki, bu tablodan hareketle Türkiye kendi geleceği adına neler yapabilir?
Çözüm, Batı’yı körü körüne taklit etmek veya başka bir toplumsal kimliğe öykünmek değildir.
Bizim kendi köklü medeniyet mirasımızda; Selçuklu ve Osmanlı vakıf kültüründe, komşuluk hukukunda, kamusal ahlak anlayışımızda bu sakinliğin ve barışçıl bir arada yaşama iradesinin en asil kodları zaten mevcuttur.
Tarihimiz, insana sadece insan olduğu için hürmet eden, “zarar vermeme ve zarara uğramama” ilkesini toplumsal hayatın merkezine koyan yazısız anayasalarla doludur.
Bugün yapmamız gereken yegane şey; kendi medeniyet köklerimizde var olan bu yüksek insani erdemleri, modern hukukun, rasyonel şehirciliğin ve çağdaş eğitim politikalarının çarklarıyla yeniden işler hale getirmektir.
Devlet aklı, akademi ve topyekun yerel yönetimler; insanı yoran, geren ve birbirine düşüren mekânsal ve kurumsal şartları ayıklamakla işe başlamalıdır.
Çünkü insan aynı insandır.
Biz toplumsal iklimi, kurumsal adaleti ve mekânsal huzuru yeniden inşa ettiğimizde, bu toprakların insanı da o kadim, dingin ve merhametli özüne süratle geri dönecektir.
Yarınlarımızı kurtaracak olan şey, dışarıdan ithal edilecek formüller değil; kendi iç barışımızı kuracak bu büyük sistemik dönüşümdür.
Saygılarımla
Taşkın Koçak