Bir yakınımızın vefatından sonra, ona duyduğumuz özlemi bir nebze dindirmek için fotoğrafına bakar, eşyasına dokunuruz. Bazen de birlikte çekildiğimiz, vaktiyle sosyal medyada paylaştığımız bir videoyu açarız. Yüzünü yeniden görmek, sesini duymak, bir kez daha “Evladım” deyişini işitmek bir an olsun yüreğimizdeki hasreti hafifletir.
Birkaç dakikalık o video, bizim için dünyanın en kıymetli emaneti olur. Yakınımızla yaşadığımız o anı izlerken onu yanımızdaymış gibi hissederiz. Gülümsemesi, bakışı, konuşması… Ekrana dokunsak, ona dokunacakmışız gibi gelir.
Peki, o video nerededir?
Biz telefonumuzdan izlerken, sosyal medyada paylaştığımız o kayıt bir veri merkezinin sunucularında saklanır. Belki hiç gitmediğimiz bir ülkede, kapısını görmediğimiz bir binada, durmadan çalışan makinelerin arasındadır.
İşte veri merkezleri, bizim için böylesine kıymetli emanetleri de koruyor. Çünkü o binalara yalnızca bilgi koymuyoruz. Sevdiklerimizden kalan hatıraları, yıllarca verdiğimiz emeği, işlerimizi ve yarına dair güvencelerimizi de emanet ediyoruz.
Bir makine için dosya olan, bizim için bazen bir daha sarılamayacağımız insanın son gülümsemesidir.
Eskiden bir evin hafızası o çok eski sandığın içinde dururdu. Mektuplar, tapular, sararmış fotoğraflar… Sandığın yerini bilirdik. Anahtarı aileden birindeydi. Şimdi sandık büyüdü; içine evler, şirketler, üniversiteler, devletler sığdı. Ama anahtarın kimde olduğunu eskisi kadar düşünmüyoruz.
Veri merkezi denildiğinde günümüzde çoğumuzun aklına yapay zekâ geliyor. Oysa sosyal medya, arama motorları, bankacılık, hastane sistemleri, internet alışverişleri, mesajlaşma uygulamaları ve izlediğimiz filmler de bu altyapıya dayanıyor. Bir öğrencinin ödeviyle fabrikanın üretim planı, bir hastanın tetkikiyle devletin arşivi, farklı merkezlerde saklanıyor ve işleniyor.
Biz uyurken hayatımızın dijital tarafı çalışmaya devam ediyor.
Kasım 2026 itibarıyla Data Center Map, 185 ülkede 13 binden fazla veri merkezi listeledi. Ancak bu rakam, dünyadaki tüm veri merkezlerinin sayımı değildir; kurumların kendi bünyesindeki özel ve orta ölçekli merkezlerin önemli bir kısmı listede yer almamaktadır. Büyük teknoloji şirketlerinin işlettiği dev ölçekli merkezler ise 2025 sonunda küresel veri merkezi kapasitesinin yaklaşık yarısını oluşturuyordu.
Milyarlarca insanın ürettiği bilgi, giderek daha güçlü işletmelerin altyapısında birikiyor. İnsan ister istemez soruyor: Biz kendi hayatımızı yaşarken, aynı zamanda kimin gücünü büyütüyoruz?
Bu gücün fiziksel büyüklüğü de şaşırtıcı. Epoch AI’ın Kasım 2026 tahminlerinde izlediği yapay zekâ merkezleri arasında, mevcut bilişim gücü kapasitesiyle Amazon–Anthropic’in New Carlisle tesisi yaklaşık 1.037 megavatla, xAI’ın Colossus 2 tesisi 946 megavatla, OpenAI ve ortaklarının Stargate Abilene tesisi 824 megavatla öne çıkıyor. Bunlar bütün tesisleri kapsayan kesin bir sıralama veya gerçekleşmiş tüketim ölçümü değil; kapasite tahminleri.
Artık bir veri merkezi binasını anlatırken sanayi bölgelerinin ölçeğinde konuşuyoruz.
Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) tahminine göre veri merkezleri 2025’te 485 milyar kilovatsaat elektrik tüketti. Ana senaryoda 2030 için öngörülen miktar 950 milyar kilovatsaat. Bu hesap yalnızca yapay zekâyı değil, veri merkezlerindeki bütün işleri kapsıyor.
Ekranda beliren küçücük bir işaretin arkasında elektrik santralleri, iletim hatları ve soğutma düzenekleri var. “Kaydet” diyoruz; bir yerde enerji harcanıyor. “Paylaş” diyoruz; makineler çalışıyor. Bize zahmetsiz görünen bir işlemin, başka bir yerde ödenen bedeli var.
Elbette karşılığında büyük bir değer de üretiliyor. Haberleşiyoruz, öğreniyoruz, ticaret yapıyoruz. Bir hekim hastasının geçmişine, bir araştırmacı yılların birikimine ulaşabiliyor. İnsanların birbirinden haberdar olması, bilginin korunması ve işlerin yürümesi için bu merkezlere ihtiyacımız var.
Ama faydayı görmek, bedelin nasıl paylaşıldığını sormamıza engel olmamalı.
Amazon’un bulut birimi AWS, 2025’te 128,7 milyar dolar gelir ve 45,6 milyar dolar faaliyet kârı açıkladı. Ancak bu rakamlar yalnızca veri merkezi binalarından gelmiyor; binaların üzerinde sunulan hizmetlerin de getirisini içeriyor. Üstelik faaliyet kârı, net kârla aynı şey değil. Dünyadaki bütün veri merkezlerinin toplam net kârını gösteren, herkesçe kabul gören bir hesap da bulunmuyor.
Madalyonun bir yüzünde büyük kazançlar varken öbür yüzünde elektrik şebekesinin, suyun ve doğanın taşıdığı yük duruyor. Bir yatırımın gerçek değerini anlamak istiyorsak şirketin bilançosuyla yetinmemeli, yatırımın yapıldığı yerlerdeki çevreye ve orada yaşayan insanların hayatına da bakmalıyız.
Su tartışması bunun en açık örneklerinden biri.
ABD’deki veri merkezlerinin 2023’te tesislerinde doğrudan tükettiği su yaklaşık 66 milyar litre olarak hesaplandı. Elektrik üretiminden kaynaklanan dolaylı tüketim tahmini ise yaklaşık 800 milyar litreydi. İkinci rakam, veri merkezinin musluğundan akan suyu değil, kullandığı elektriğin üretimindeki su tüketimini anlatıyor.
“Her yapay zekâ sorusu bir şişe su tüketiyor” demek bu yüzden doğru bir genelleme değil. Yapılan iş, soğutma yöntemi ve elektrik kaynağı değiştikçe tüketim de değişiyor. Tek bir işlemin küçük görünmesi de milyarlarca işlemin toplamını önemsiz kılmıyor.
Asıl sorulardan biri şu: Bu su hangi havzadan çekiliyor?
Gözü gökyüzünde yağmur bekleyen çiftçiyle soğutma suyu isteyen makineler aynı kaynağa uzandığında, söz hakkı yalnızca şirketin olamaz. O suyun başında bir köy, bir tarla, bir de akıp giden dere var.
İklim konusunda da ölçüyü elden bırakmamak gerek. IEA’nın Ekim 2026 değerlendirmesine göre, veri merkezlerinin elektrik tüketiminden doğan yıllık karbondioksit salımı yaklaşık 150 milyon ton. Binaların yapımı ve çip üretimi dâhil, bütün yaşam döngüsü bu hesabın dışında kalıyor. Derdimizi anlatmak için rakamı büyütmeye gerek yok; doğru rakam zaten insanı düşündürmeye yeter.
Üstelik saklayabildiğimiz her şeyi saklamakla, korumamız gerekenleri korumak aynı şey değil. İnsanlığın ilmî birikimi de, milyonlarca kez çoğaltılan gereksiz içerik de aynı kaynaklardan pay alıyor. Hafızamız büyürken neyi saklamaya değer bulduğumuzu da düşünmeliyiz.
Türkiye açısından asıl düğüm burada. Kendi verisini koruyabilen, işleyebilen, gerektiğinde başka bir sisteme taşıyabilen bir ülke olmalıyız. Bunun için bina kadar yetişmiş insan, güvenilir enerji, araştırma ve sağlam kurumlar gerekiyor. Kendi toprağımızdaki bir tesisin teknolojisini, işletmesini ve erişim şartlarını bütünüyle başkaları belirliyorsa, yalnızca binaya sahip olmak yetmez.
Veri merkezlerinin başarısını büyüklükleri kadar topluma kazandırdıklarıyla da ölçmeliyiz. Kimin suyunu kullandıklarını, kimin emeğinden değer ürettiklerini ve bize ait olan üzerinde bize ne kadar söz hakkı bıraktıklarını konuşmalıyız.
Çünkü bir gün çocuklarımız, bugün geride bıraktığımız görüntülerde bizi arayacak. Bir videoyu açıp sesimizi duyacak, bir kez daha yanımızda olmak isteyecek. O gün kendi geçmişlerine ulaşabilmeleri, bir şirketin hizmet şartlarına bağlı olmamalı.
İnsan, hatırasını emanet edebilir. Ama o hatıraya açılan anahtarı kimseye devretmemeli.
Taşkın Koçak